Draft Wikipedia Nederland pagina “Digitale Nalatenschap

Definities*

Digitale nalatenschap — Ook wel online erfenis genoemd. Deze bestaat uit:

  1. Digitaal kapitaal — Dit zijn online bezittingen (accounts, schulden en (crypto[1])tegoeden) inclusief eigendommen die online zijn aangeschaft, lokaal opgeslagen of beschikbaar gemaakt op digitale apparatuur of online diensten. Denk aan foto’s, video’s, muziek, websites, blogs / vlogs en e-books.
  2. Dierbare data — Alle (kostbare) herinneringen die een persoon (al dan niet beveiligd met een wachtwoord) op apparatuur, digitale systemen en online accounts opgeslagen heeft staan.

De complete digitale nalatenschap kan verspreid opgeslagen zijn over:  

  • online diensten (accounts, cloud, email, domeinnamen, social media et cetera)
  • digitale apparatuur (mobiele telefoon, wearables, tablet, laptop, hard drive et cetera)

Digitale persoonlijkheid — Equivalent van het lichamelijke zelf. Voor velen minstens zo belangrijk, zo niet belangrijker dan de fysieke persoon. Gezien het explosief toegenomen aantal uren per dag dat doorgebracht wordt op het internet en digitale apparatuur. Niet te verwarren met het fenomeen influencer. De afgelopen jaren zijn death-tech start-ups [2]in de VS en UK in rap tempo enerzijds geïnjecteerd met durfkapitaal en anderzijds opgekocht door techbedrijven zoals Facebook en Google. Dat er commerciële belangen gemoeid zijn met de data van overleden gebruikers van tech platforms is een ding dat zeker is.

*Zie voor een actueel overzicht van hedendaagse terminologie in begrijpelijk Nederlands ‘Digitale nalatenschap – een compleet ABC’

Nederland

Documentaire digitale nalatenschap — In 2020 is de eerste Nederlandse documentaire over dit thema in première gegaan ‘Een goed gesprek over digitale herinneringen,’ welke in zijn geheel te bekijken is op YouTube. Je wordt als kijker meegenomen in de beleving van negen willekeurige Nederlanders die hun mening over en ervaring met het onderwerp digitale nalatenschap geven. Hoofdpersonen in de leeftijd van 14 tot 70 jaar bespreken samen het thema dat hier zo breed en begrijpelijk mogelijk in beeld gebracht wordt.

Er werden hen verschillende stellingen voorgelegd zoals:

  • Wat wil je dat je nabestaanden zien wanneer ze je later googelen?
  • Wat wil je dat er met je dierbare data gebeurt?
  • Wie helpt jou hier nu mee?
  • Met welke emoji condoleer jij iemand online?

Onderzoek — Het jaarlijkse landelijk onderzoek naar digitale nalatenschap wensen van Nederlanders concludeerde in de vorige editie al (februari 2020, pre Corona) dat het onderscheid tussen offline en online eigenlijk niet meer bestaat: digitaal is een integraal onderdeel van ons dagelijks leven geworden.

De post Corona editie van dit onderzoek (september 2021) zal uitwijzen hoezeer de pandemie en bijbehorende restricties onze digitalisering en wensen voor digitale nalatenschap hebben beïnvloed.

Maatschappelijke ontwikkeling: de dood komt door digitale uitvaarten weer dichtbij

Sinds COVID-19 is het aantal livestreams van uitvaarten en online condoleances via gratis [3]platforms zoals bijvoorbeeld YouTube en Facebook of Instagram live en zelfs TikTok extreem toegenomen. Daarmee is het voor steeds meer mensen alledaags geworden dat het digitale overschot van de digitale persoonlijkheid van een overledene via diens social media profiel(en) aan diegene blijft herinneren. Dode mensen doen zo op massale schaal hun herintrede in het publieke domein op een manier die we niet eerder gezien hebben in de moderne tijd — ze zijn voortdurend bereikbaar vanaf de mobiele telefoon, op het social media netwerk naar keuze, in opgeslagen foto’s en video’s of in de cloud.

Als internationale samenleving ronden we met de corona pandemie en parallelle opmars van de digitale nalatenschap een periode af van het taboe rondom de dood, dat sinds de intrede van crematies in 1915 met name in de westerse landen overheerste.

Funeraire omwenteling

Hiermee staan we aan het begin van een nieuwe, wereldwijde maatschappelijke discussie rondom het ethische belang van digitale nalatenschap in al zijn facetten:

  • In combinatie met het fysieke afscheid, waarbij de persoonlijke invulling van de digitale nalatenschap samen met de begrafenis, crematie of ander type lijkbezorging omschreven en vastgelegd wordt om nabestaanden te ontzorgen.
  • In combinatie met technisch haalbare online rituelen van eigen makelij die een steeds grotere rol gaan spelen (denk aan virtual reality boodschappen en/of hologrammen die vooraf opgenomen zijn om vertoond te worden tijdens de afscheidsplechtigheid en/of beschikbaar op de online gedachtenis pagina naar keuze en dergelijke).
  • In combinatie met spelregels voor dienstverleners, die momenteel op zichzelf zijn aangewezen bij het in goede banen leiden van protocollen voor verzoeken van gebruikers en nabestaanden.

Ethische norm

Zowel in het landelijk onderzoek onder gemiddelde Nederlanders als in diverse kleinere steekproeven en enquêtes dient de ethische vraag zich aan: is het wel moreel verantwoord dat na je overlijden zomaar iedereen bij al je verzamelde data kan?

In dit fragment uit de documentaire over digitale nalatenschap blijkt de noodzaak om vooraf zélf duidelijk vast te (laten) leggen welk gedeelte van je digitale leven later vernietigd dan wel niet voor enige inzage van wie dan ook bestemd is.

In tegenstelling tot het stoffelijk overschot na overlijden, waar verschillende culturen en religies er eigen normen en waarden op na houden, bestaan er voor het digitaal overschot van een persoon geen grensoverschrijdende clashes, of regionaal gebonden richtlijnen. Religieuze leiders, die wel antwoorden op alle andere grote levensvragen bieden, geven bijvoorbeeld geen sturing hoe om te gaan met social media na overlijden. Dit maakt het voor de hand liggend om ervan uit te gaan dat er (nog) geen heersende culturele normen zijn voor het digitale overschot van een digitale persoonlijkheid.

Ethische status digitaal overschot

Door bovenstaande dilemma’s dient de noodzaak zich aan om het digitaal overschot van een persoon dezelfde ethische status toe te kennen als het fysieke (of archeologische) overschot. [4] De corona pandemie versnelt de roep om regulering van de Digital Afterlife Industry[5] in nauwe samenwerking met techbedrijven aan te pakken. Werden big techs voorheen in de media afgeschilderd als boosdoeners doordat nabestaanden geen enkele aanspraak meer konden maken op profielen van hun overleden dierbaren, drie tech giganten hanteren inmiddels een Inactiviteit Manager beleid (Google, Facebook, Microsoft). Voorts kondigde ook Apple aan in het najaar van 2021 de digitale erfenis[6] mogelijk te maken met de uitrol van iOS 15.

Hoe kunnen overheden en andere stakeholders hierbij te werk gaan? Er zijn grote overeenkomsten met gelijkende domeinen zoals orgaandonatie en archeologische musea. Daar is met vrij ver gekomen met het reguleren van ethische vraagstukken en grensoverschrijdende afspraken tussen landen zonder te verzanden in conflict situaties. Deze domeinen dienen ter inspiratie voor de vele betrokken stakeholders.

Zo is het in de binnen de internationale archeologische conventies gebruikelijk om bij een tentoonstelling overblijfselen met waardigheid te behandelen en niet puur voor het aantrekken van grotere bezoekersaantallen te gebruiken of voor andere commerciële doeleinden door het betreffende museum. Integendeel, respect voor het achterliggende individu van het stoffelijk overschot staat centraal bij iedere tentoonstelling en een dergelijke aanpak zou gehanteerd kunnen worden bij aanvang van het reguleren van de digitale nalatenschap en de betrokken Digital Afterlife Industry.

Wetgeving

Hiertoe is het nodig om tot een concessie te komen over een basishouding van techbedrijven, waardoor samengewerkt wordt in plaats van concurrentie bedreven of winst nagejaagd ten aanzien van data / digitale overschotten van overleden gebruikers. Dat zou een minimaal vereist vertrekpunt zijn voor initiatieven op korte termijn, zowel in technologische als juridische zin.

“Het probleem is dat, dat de privacywetgeving ophoudt bij overlijden. Daarom garandeert niemand jou, dat je eventuele privé of geheim bedoelde zaken straks niet in handen komen van je nabestaanden, mochten zij daar behoefte aan hebben.”

Wat als Facebook overgenomen wordt of serverruimte wil vrijmaken?

Niet eerder in onze geschiedenis verplaatsen zo veel nabestaanden zich van daadwerkelijke begraafplaatsen naar een In Memoriam profiel op Facebook. Nu is dit bedrijf niet verplicht om de profielen van overleden gebruikers voor eeuwig online te houden mocht het binnen onvoorzienbare tijd verkocht worden of de gebruiksvoorwaarden wijzigen. Het beschermen van de rechten van inmiddels honderdduizenden Nederlandse nabestaanden op dit platform wordt steeds actueler.

Volgens de huidige regelgeving in Nederland is een techbedrijf niet verplicht een digitaal account te verwijderen noch hoeft deze op verzoek overgedragen te worden aan de nabestaanden van de overleden gebruiker. Een nadeel hiervan is dat personen die overleden zijn hierdoor online doorleven. Dit maakt hun informatie gevoelig voor identiteitsfraude. In november 2019 werd bekend dat een meerderheid van de Tweede Kamer wil dat het Kabinet de digitale erfenis regelt.[7] D66 en de VVD hadden hiervoor al voorstellen ingediend bij de Kamer.

De eerste drempel die genomen moet worden is de Kamerbrief [8]van demissionair Minister Ollongren d.d. 6 juli 2021. Hierin wordt vooralsnog een afwachtende houding genomen, vooral naar de EU ontwikkelingen gekeken en puur vanuit het bestaande Nederlandse rechtssysteem dat geschreven is voordat er mobiele telefoons en dus digitale persoonlijkheden en digitale nalatenschappen bestonden. Ook baseert de demissionair Minister haar advies op onderzoeken van Kantar en Universiteit van Amsterdam[9], beiden net voor de piek van de pandemie opgeleverd (respectievelijk februari en april 2020).

De landelijke Helpdesk voor digitale nalatenschap pleit[10] via Vakblad Uitvaart voor tempo bij de wetgever om zo te voorkomen dat grote groepen mensen nog langer onbeschermd blijven wanneer het gaat om het voorbereiden of regelen van de digitale nalatenschap.

Jurisprudentie

  • In 2019[11] won een weduwe uit Londen haar zaak tegen Apple in een poging om toegang te verkrijgen tot het account van haar overleden echtgenoot, teneinde hun opgroeiende dochter alle foto’s en video’s van haar vader te kunnen geven. De zaak duurde vier jaar en was uniek, aangezien het Britse recht toegang verbiedt tot online accounts van overleden personen.
  • In 2019 won een weduwnaar in de VS zijn mogelijk controversiële zaak tegen Apple op basis van het gemaakte onderscheid tussen digitaal kapitaal (bezittingen) dat wel beschouwd kan worden als elektronische communicatie en digitaal kapitaal dat niet beschouwd kan worden als zodanig. Elektronische communicatie rechtmatig nalaten kan namelijk alleen met de nadrukkelijke toestemming van de overledene in een testament. Dat ontbrak in deze zaak. Foto’s werden echter niet beschouwd als elektronische communicatie en werden daarmee vrijgegeven voor overdracht.
  • In a recent French case, the Tribunal de grande instance de Paris (‘the Tribunal’) ruled on the provisions of Facebook’s terms of service. Amongst numerous other issues, the Tribunal gave its interpretation of the provisions related to memorialisation, maintaining that they are in compliance with Articles 40-1 of France’s Act No.78-17 of 6 January 1978 on Data Processing, Data Files and Individual Liberties (as amended in 2014) (‘the French Data Protection Act’) on post-mortem personal data. Note that Facebook did not challenge the idea that the deceased’s data remain personal data to which purpose limitation applies under the French Data Protection Act (which has since been amended to implement the GDPR) and the Data Protection Directive (Directive (95/46/EC). As this is not a GDPR ruling, this question remains unaddressed and open for a different court to decide.
  • In a recent case in Germany, Facebook refused to grant access to a deceased girl’s Facebook account to her parents, arguing their duties of confidence were owed to her only. The Court of Appeal in Berlin supported Facebook’s stance, but the Federal Supreme Court of Justice (‘BGH’) overturned this decision, relying on the German Civil Code and its principle of universal succession (i.e. that heirs step into the deceased’s shoes for all their rights and obligations). The BGH rejected Facebook’s argument that this was a contract of a highly personal nature, and therefore rights did not transmit to heirs[12].

Forensisch-technische mogelijkheden

In 2020 is Fatemeh Mowahhed, studente Forensisch Onderzoek, geslaagd voor haar onderzoek naar dit thema en heeft in haar afstudeerverslag aan de hand van een breed in de landelijke media gebrachte casus in kaart gebracht welke forensisch-technische mogelijkheden er momenteel toegepast kunnen worden om toegang te verschaffen tot digitale nalatenschap. Ook doet ze aanbevelingen voor techbedrijven, de wetgever en dienstverleners in de Digital Afterlife Industry. Dit omdat het eindrapport van de tijdelijke Kamercommissie Digitalisering nergens rept over de noodzaak om ook digitale nalatenschap op de agenda te plaatsen. Wel is er een vaste Commissie voor Digitale Zaken gestart.

EU en Privacy na overlijden

Over het algemeen geldt Artikel 8 van de Europese Conventie voor Mensenrechten alleen voor levende personen (op een enkele uitzondering na). Digitale nalatenschap staat wel op de Europese agenda, zij het slechts in de General Data Protection Regulation (Regulation (EU) 2016/679) (‘GDPR’) en open voor vrije interpretatie van de lidstaten:

  • In GB biedt de wet hier geen enkele bescherming voor.
  • Dit geldt ook voor de VS en voor veel Europese landen.
  • Regels voor databescherming en privacy volgen meestal deze strekking.
  • Recital 27 van de GDPR staat lidstaten toe om enige bescherming te bieden aan nabestaanden bij het verkrijgen van data van overledenen.
  • Frankrijk, Hongarije en Spanje hebben hierin al in enige mate voorzien.
  • In Frankrijk staat in Artikel 63(2) van de Digital Republic Bill (LOI no. 2016-1321 du 7 October 2016 pour une République numérique.) dat iedereen een algemene of specifieke richtlijnen kan opstellen voor het nalaten, verwijderen, en publiceren van persoonlijke data na overlijden.

De Spaanse Organic Law on the Protection of Personal Data and the Guarantee of Digital Rights 2018 stelt expliciet dat deze niet van toepassing is op overleden data voorwerpen / personen. Echter, het erkent dat personen het recht hebben op een digitaal testament en voorziet erin dat nabestaanden recht hebben op toegang, verwijderen en rectificatie van data. Tenzij de overledene dit heeft willen verhinderen of dit niet in overeenstemming met toepasbaar recht is. Ook deze regeling geeft voorrang op de wensen van de overledene en ondersteunt de gedachte van post-mortem privacy en autonomie. Het blijft wel onduidelijk in hoeverre IT dienstverleners en techbedrijven verplicht zijn dan wel bereid zijn hun medewerking te verlenen aan het beschikbaar stellen aan de data van een overleden gebruiker. Een mogelijke boete vanuit de GDPR (iets dat in het verschiet ligt bij toekomstige ontwikkelingen vanuit de EU Digital Decade & Digital citizenship: rights and principles for Europeans-agenda) zou het hiertoe kunnen doen bewegen.